Kćeri loze Nemanjića

Ko su bile kćeri loze Nemanjića iz vladarske kuće koja je više od dva stoleća bila na čelu srednjovekovne Srbije, kakva je bila njihova uloga, kako su izgledale, saznali smo iz studije Milice Ajduković koja je za monografiju „Svetorodna loza Nemanjića” dobila nagradu „Vinčansko pismo”.

Milica je deset godina posvećeno tragala za manje poznatim podacima o dinastiji Nemanjića.

„Prvi put na jednom mestu imamo detaljan hronološki pregled žena iz vladarske kuće. U našoj dosadašnjoj istorijskoj nauci posvećenoj srednjem veku nismo imali studiju koju prate detaljne rodoslovne tablice, sklopljeni brakovi, pojedinačni doprinosi pojedinih žena-vladarki koje su bile i na čelu države. Autorka svoje izlaganje temelji na referentnoj stručnoj literaturi, sagledava ne samo s istorijskog aspekta, već i s aspekta istorije umetnosti – freske i ikone naših srednjovekovnih manastira, zatim konsultuje najvažnije pisane izvore našeg srednjeg veka, u prvom redu Žitija svetih i njihove službe. Ima u vidu i istorijski kontekst postojanja srpske države – prilike u vreme turskih osvajanja srpskih zemalja, odnose sa susednom Ugarskom, Dubrovačkom republikom, Bugarskom, Vizantijom, Mletačkom republikom”, napisao je u recenziji protojerej-stavrofor prof. dr Radomir Popović.

Ana rodonačelnica

Knjigu je izdala Izdavačka fondacija SPC Arhiepiskopije beogradsko-karlovačke. U njoj su portreti i biografije svih kćeri vladara ove dinastije, kao i Ane, supruge velikog župana Stefana Nemanje, čije je monaško ime Anastasija, rodonačelnice svih ovih kćeri.

– Najpre sam morala da prikupim podatke za njihove biografije što je zahtevalo veoma obimnu i teško dostupnu literaturu i dugogodišnje istraživanje. Retki su likovi žena zabeleženi na freskama ili nekim poveljama. Ostale likove stvarala sam prema pisanim istorijskim izvorima – kaže autorka po profesiji informatičar.

Prvoj ljubavi – slikanju posvetila se tek kada je otišla u penziju.

– U našoj zamršenoj i nedovoljno istraženoj istoriji veliki problem predstavlja odabir podataka. U tome su mi savetima pomogli: prof. dr Momčilo Spremić, istoričar, akademik SANU, i dr Marija Jandroković, profesor na Višoj pedagoškoj školi i Teološkom fakultetu Univerziteta u Beču. Podršku i pomoć imala sam od supruga Mihaila i zato je ova knjiga njemu posvećena – kaže naša sagovornica.

Podatke je prikupljala i prateći predavanja i tribine naših istoričara.

Na devet ulja na platnu predstavljeni su likovi kćeri svih vladara dinastije Nemanjića.

– Portreti su „naoružani” prepoznatljivim insignijama i okruženjem. Malo je poznato da su ove plemkinje, pripremane za dinastičke brakove, dobijale visoko obrazovanje koje je priličilo onom dobu. Udavane su na susedne vladarske dvorove i doprinele su uspostavljanju trajnih veza s evropskim dvorovima i dinastijama na polju diplomatije, kulture, umetnosti, graditeljstva... Neke od njih odigrale su važnu ulogu u presudnim trenucima srpske istorije i svojim političkim angažovanjem dokazale su da su bile na nivou državnika – kaže naša sagovornica.

Njena trilogija „Krila loze Nemanjića” sadrži biografije 55 kćeri i žena ove svetorodne loze i njenih izdanaka, od kojih su se njih 20 zamonašile, a sedam postale svetiteljke.

Jedina Srpkinja na vizantijskom prestolu

Milica priznaje da joj je teško da izdvoji one koje su dale najveći doprinos, jer je to učinila svaka na svoj način:

– Ako već moram da izdvojim, meni je možda najjači lik Ane Nemanjić, majke Svetog Save. Najmoćnija kći loze Nemanjića mogla bi biti Jelena Dejanović Paleolog, unuka Teodore Dejanović, praunuka kralja Stefana Dečanskog, supruga vizantijskog cara Manojla II Paleologa, majka poslednjeg vizantijskog cara Konstantina Dragaša koji je poginuo u odbrani Carigrada 1453. godine. Ona je bila jedina Srpkinja na vizantijskom prestolu gde je provela oko 60 godina.

Milica smatra i da je najmoćnija žena koja je za života svoga muža učestvovala u vlasti bila carica Jelena, žena cara Dušana Silnog.

Po obrazovanosti i diplomatskoj sposobnosti izdvajaju se kneginja Milica (žena kneza Lazara), Jelena Mrnjavčević (pesnikinja Jefimija) i Jelena Balšić (kći kneza Lazara i kneginje Milice).

Izdvojila je naša sagovornica i najstradalnije kćeri koje su prihvatanjem svesne žrtve doprinele očuvanju roda i otadžbine.

To su Olivera Lazarević, kći kneza Lazara i kneginje Milice, udata za sultana Bajazita, i Mara Branković, kći despota Đurđa Brankovića, udata za sultana Murata.

Ajdukovićeva je u knjizi dodala i pet svojih pesama.

Naš i Ivan Grozni

– Nedovoljno se zna da su izuzetne žene srednjeg veka pripadale i viteškim redovima. Posle smrti muža viteza, žena je nasleđivala njegovu vitešku opremu i titulu, što stoji i u Zakoniku cara Dušana. Ne piše se ni da je ruski car Ivan IV Grozni bio poreklom od loze Nemanjića s jedne strane, a s druge – od srpske porodice Jakšić; da je carica Jelena Paleolog u Grčkoj proglašena za svetiteljku i mošti joj počivaju u manastiru Svetog Patapija u mestu Lutraki, da je savremeni turski kompozitor Džan Atila napisao 2005. godine kompoziciju „Mara Despina” posvećenu Mari Branković, kćeri despota Đurđa, ženi sultana Murata; da srpska dinastija Karađorđević vodi poreklo od Stefana Nemanje – navodi autorka knjige.

Nisu menjale veru

– Nemanjići, kao i njihovi naslednici Lazarevići i Brankovići, prilikom sklapanja bračnih ugovora za svoje kćeri, vodili su računa da ugovorom preciziraju da one ostaju u pravoslavnoj veri i da imaju svoje duhovnike. Neki od tih ugovora su do danas sačuvani – kaže Milica.

Olivera Lazarević, supruga sultana Bajazita, bila je jedina sultanija koja je imala veliki uticaj na sultana, a koja nije prešla u islam.

Isto tako je Mara Branković, kao udovica sultana Murata II, uživala veliko poštovanje i imala uticaj na svog pastorka, sultana Mehmeda II, koji ju je zvao svojom majkom, ona se stavila u zaštitu svetogorskih manastira, a imala je i svoj dvor u Ježevu.

Katarina Kantakuzina Branković, kći despota Đurđa, grofica Celjska, ostala je u pravoslavnoj veri i posle smrti muža Uliha Celjskog, upravljala posedima i gradovima grofova celjskih. Nije poznato da je neko od članova porodice Branković primio islam.