Folksdojčerska i pravoslavna arhitektura Bačkog Brestovca

U selu Bački Brestovac, nadomak Odžaka u Vojvodini, ostala je sačuvana zanimljiva arhitektura Podunavskih Švaba. Nemci koji su tako davno nazvani jer su u ovo područje istočnog dela nekadašnje Habzburške monarhije naseljavani još u vreme carice Marije Terezije u 18. veku, gradili su i u vreme kada je selo pripalo Kraljevini SHS svoje tipske kuće. Do kraja Drugog svetskog rata i raseljavanja pripadnika naroda poraženih neprijateljskih država, u bačkom selu živelo je oko 4.500 Nemaca. To smo saznali prilikom polaganja venaca na spomenik pilotima Sovjetskog Saveza i Jugoslavije, povodom obeležavanja osam decenija od pobede u ovom velikom svetskom ratu. U selu iznad čijeg vojnog aerodroma su oni herojski poginuli za oslobođenje i čiji je zaštitni znak stari američki ratni avion na glavnoj raskrsnici, danas živi nekoliko nemačkih porodica, u miru i skladu sa svim ostalim stanovnicima, kako su nam se svi oni pohvalili.

Na folksdojčersku kulturu (nasleđe od Nemaca koji nisu imali nemačko, već jugoslovensko državljanstvo) i danas podsećaju dva tipa kuća koje su bile karakteristične, kako za „Moju kuću”kaže direktorka Javnog komunalnog preduzeća Vanja Kosovac. Kako dodaje, u herojskom selu nastaviće zajednički put mira ka budućnosti, negujući i čuvajući svo nasleđe kulture zajedničke prošlosti, i ta arhitektura je pod nadzorom Zavoda za zaštitu spomenika.

Kamenorezac iz Odžaka Dejan Vogrinić objasnio nam je po čemu su karakteristični nizovi prizemnih kuća u Brestovcu, a po čemu se one kao dve vrste razlikuju:

„Imamo najobičnije kuće sa trouglastim čelom, krovom čije se ivice spuštaju skoro do zemlje, te možete da vidite i danas sačuvane čitave ulice koje spolja izgledaju kao niz trouglova”, pokazao nam je u šetnji.

– S druge strane, oni bogatiji pravili su velike domove sa „anfor kapijama”, kako se to u graditeljstvu kaže. Anfor znači prolaz na nemačkom jeziku. A kapije tako zvane su zidane velike, kako ne bi mogle da se preskoče u slučaju da nekom nepozvanom gostu to padne na pamet. Od materijalnog statusa porodice je zavisilo koliko su kuće prostrane, kao i kako izgleda kapija i koje je veličine. U selu ima i grandioznih „anfor kapija”, koje čuvamo kao umetnička dela, dodaje.

Po njegovim rečima, 1945. godine je 800 starosedelaca „ispratilo” nemačke porodice dočekujući isto toliko, 4.500 doseljenika iz Like koji su dolazili, sećaju se u selu, u tri navrata. Tada je Bački Brestovac imao najveći broj, čak više od pet hiljada stanovnika.

Ovaj kamenorezac se lično potrudio oko zaštite spomenika ruskim herojima osloboditeljima, kao nezaboravnog dela zajedničke istorije u selu u kom je u školi osnovano odeljenje za učenje ruskog jezika. On ističe još jedan važan spomenik prošlosti i umetnosti: „Pored stare katoličke crkve, to je i pravoslavna crkva retke arhitekture iz 1774. godine. U Ulici maršala Tita nalazi se Hram Svetih Petra i Pavla na čijem krovu je nedavno završena restauracija, dosad više puta rađena”, kaže.

Barokna građevina, u selu koje drži do tradicije obnavljana je više puta kao spomenik retke lepote, kaže sagovornik, „sa uglastim vizurama koje povezuju brod crkve i zvonik i ukazuju na prelazak iz 18. u 19. vek”.

Istoričari umetnosti kod kojih smo se raspitali, kažu da je ikonostas retke crkve oslikao Đoka Rakić 1877. godine, a rezbarija je neobarokna. Najvrednije ikone nalaze se danas u Galeriji Matice srpske i pripadaju čak i starijem periodu, neke su iz 1730. godine. Crkva je, zaključuju, značajno ostvarenje barokne umetnosti, a karakteristična je već na prvi pogled po masivnim stubovima.