Ko kreativno misli, može doći i do vrednog izuma, a ako ga zaštiti, može od njega lepo i da živi. Pogrešno je misliti da samo veliki umovi imaju svoj registar otkrića i patenata. I mnogi obični ljudi vlasnici su vrednih patenata kojima su korak po korak unapređivali materijalni razvoj naše civilizacije.

Da patenti nisu samo kompjuterske tehnologije i čipovi pokazuje i domaća izložba u beogradskom Muzeju nauke i tehnike koja će trajati do kraja marta.

Zavod za intelektualnu svojinu osnovan je 1920. godine (prvobitno je nosio naziv Uprava za zaštitu industrijske svojine) i jedan je od najstarijih u Evropi. Zbog pandemije virusa korona izostala je izložba povodom ovog velikog jubileja, ali autori su ostali uporni, tako da su od kraja prošle godine izložili eksponate i modele u obližnjem Muzeju nauke i tehnike. Na postavi nema patenata velikana kao što su Tesla, Pupin, Milanković, Mihajlo Petrović – Mika Alas, Bošković... To su patenti koje su stvarali obični ljudi, šusteri, domaćice, trgovci, ističu autori izložbe, muzejski savetnici Dušan Petrović i Saša Šepec.

Na izložbi pod zvaničnim nazivom „Čuvari inovacija – 100 godina od prvog srpskog patenta” prvi put su prikazani modeli i makete prvih registrovanih patentnih prijava u Srbiji iz međuratnog perioda, kada u državi tek počinje industrijalizacija. Prema prvom zakonu o zaštiti industrijske svojine Kraljevine SHS iz 1922. godine, prvi registrovani patent u Srbiji bio je „stroj za pečenje rakije” Milana T. Jovanovića, kazandžije iz Novog Sada, koji je zapravo bio prenesen mađarski patent iz 1909. godine. Prvi patent koji je odobrila naša Uprava za zaštitu industrijske svojine, bila je „sama sebe ljuljajuća kolevka” Adama Subašića, sajdžije iz Sarajeva.

Rakija od šljive

Tradicija pečenja šljivovice duboko je utkana u srpsku kulturu i predstavlja važan deo nacionalnog identiteta. Postoje svedočanstva da se rakija pila još za vreme cara Dušana. Pisani podaci ukazuju da je proizvodnja rakije nastavljena i za vreme turske vladavine, u periodu sve do sredine 19. veka i nadalje u oslobođenoj Srbiji.

Pečenje rakije od šljive 2022. godine kao element nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije upisano je i na Uneskovu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa.

Prvi srpski izumitelj Milan T. Jovanović kao kalfa radio je u Pešti i Beču. Svoju inovativnost pokazao je rešenjem za olakšano korišćenje kazana ugradnjom metalne poluge kojom se vrši pražnjenje kazana s kominom nakon pečenja rakije. Preuzevši radnju od oca Tanasija, Milan je proširio poslove i na bakar, prskalice za vinograde, šmrkove za vodu i bušenje bunara.

Fabrika ove porodice radila je i prepravku starih rakijskih kazana ugradnjom novih delova. Na izložbi u Češkoj Milan je dobio medalju za zasluge na industrijskom polju čime je potvrđen izrazit kvalitet njihovih proizvoda.

Na izložbi se između ostalih mogu videti i drugi izumi: model velosipedskih kola u obliku dvoseda koji je nazivan i bicikl za zaljubljene. Model lampe za kuvanje na špiritus je patent za kamperske rešoe za kuvanje kafe na alkohol, koji se sreće već krajem 19. veka, maketa držalja za pero i mnogi drugi pronalasci, od kojih pomenimo još i samoljuljajuće kolevke. Mehanizam, sličan satu, pokrenut rukom, omogućio je ritmičko ljuljanje kolevke. Autori kataloga ističu da je većina izuma nastajala simultano na više mesta, pa je tako i „kolevka koja sama sebe ljulja” postojala i u Velikoj Britaniji i SAD šezdesetih godina 19. veka. Tadašnja Uprava za industrijsku svojinu nije proveravala novost izuma na svetskom nivou, a i kako bi. Nije ni čudo što će u industrijski nerazvijenoj zemlji neki od izuma biti „rupa na saksiji”.

Patent holivudske glumice

Patentiraju i oni koji su poznati, ali ne kao izumitelji. Autori kataloga posvećenog ovoj izložbi navode primer holivudske glumice Džejmi Li Kertis koja je 1987. izumela varijantu jednokratnih pelena za bebe, koje imaju apliciran džep s nekoliko vlažnih maramica. Ipak, ovaj patent nije zaživeo jer proizvođači i mlade mame radije su se opredeljivali da ova dva sredstva proizvode ili nabavljaju odvojeno.