Orijentir za planinare i ljubitelje vina

Na Vinskom putu kroz Vršačko vinogorje, udaljeno tek desetak kilometara od Vršca nalazi se Malo Središte koje može da se pohvali s desetak vinarija. Tu, na spoju banatske ravnice, prostranstva obrađenih njiva, s Vršačkim planinama ugnezdio se manastir Središte posvećen Presvetoj Bogorodici Trojeručici.

Lako uočljiv, zahvaljujući svojoj lokaciji na brdu, manastir je orijentir planinarima jer od njega počinje markirana staza do najvišeg u Vojvodini – Guduričkog vrha, na 641 metar nadmorske visine, ali i svima koji žele da istaknu lokaciju na kojoj se nalaze poput obližnjeg restorana i domaćinstava koja se bave seoskim turizmom.

Hilandarski pirg

Dok smo posmatrali manastirsku portu, diveći se svakom objektu ponaosob slušali smo priču o starom manastiru, preteči današnjeg, koji datira s kraja 15. veka. Osnivanje i obnavljanje mnogih manastira pripisuje se poslednjim Brankovićima, braći Đorđu, u monaštvu Maksim, i Jovanu, sinovima Stefana slepog i despotice Angeline u narodu slavljene Prepodobne mati Angeline, unucima Đurđa Brankovića. Smatra se da su oni podigli i manastir Središte posvećen Svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu, na mestu današnjeg sela Malo Središte, nekadašnjem Manastirskom Prnjavoru. U vreme podizanja manastira, despot Jovan obnovio je i manastir Mesić u kojem se tada i osniva sedište episkopije vršačke. Konak, trpezarija i podrumi bili su sazidani od čvrstog materijala. Manastir je posedovao i vodenicu na potoku.

Stari manastir molitveno je sabirao Srbe do 1777. godine, kada je Zakonom o crkvenim reformama, koje je sprovela Marija Terezija, ugašen s još nekoliko manastira u Banatu.

Prinudnim odlaskom monaha manastirski hram su koristili stanovnici Manastirskog Prnjavora kao parohijski do 1788. godine, kada je upadom Turaka opljačkan i zapaljen. Na mestu manastirskog hrama 1887. godine podignuta je rumunska bogomolja od materijala razrušenog manastira. Od inventara starog manastira malo toga je sačuvano, nekoliko bogoslužbenih knjiga i ikona, a ni to se ne nalazi u posedu ovog manastira.

Podizanje novog manastira Središte, udaljeno 500 metara od lokacije starog manastira, otpočelo je 1995. godine, za vreme episkopa banatskog Hrizostoma (Stolića). On je u manastiru Hilandar proveo dvadeset godina, pa ne čudi što je i zvonik novog manastira pravljen po uzoru na hilandarski pirg (kulu) Svetoga Save.

Izvor

Veza između starog i novog manastira je manastirski izvor, koji je ostao u pamćenju naroda koji je, kako smo saznali od meštana, dolazio na njega smatrajući ga za svetinju, uzimajući vodu kao blagoslov Božiji. Nad izvorom je podignut i prvi objekat – hram posvećen Premudrosti Božijoj – Prepolovljenju Pedesetnice po projektu arhitekte Predraga Ristića. Gradnja manastirskog konaka započela je 1998. godine po projektu arhitekte Dimitrija Marinkovića. Paraklis je posvećen Svetom arhangelu Mihailu u znak sećanja na stari manastir. Kraj zvonika su 2002. godine postavljeni temelji za hram, koji je posvećen Ikoni Presvete Bogorodice Trojeručice. Poslednji značajniji neimarski poduhvat u manastiru je podizanje ulazne kapije s pratećim objektima, portirnicom i pirgom, kao i velika gostoprimnica u manastirskoj porti.

Manastir je danas opštežiteljni muški manastir.

Poseduje vinograd podno Guduričkog vrha, pčelinjak i ekonomiju.

– Manastir se nalazi na Vinskom putu, pa se podrazumevalo da ima i svoj vinograd. Tako da je nekada jedna od najvećih vinarija u bivšoj Jugoslaviji – „Vršački vinogradi” darivala jednom od dva hrišćanska dragulja našeg grada, drugi je manastir Mesić, dva hektara zemlje i zasade vinove loze – objašnjava Đorđe Krstov, jedan od najzaslužnijih ljudi, ne samo u razvijanju kulta gajenja vinove loze i proizvodnje vrhunskih vina u južnom Banatu, već i za pravu ekspanziju turističke ponude, pre svega Vršca i obližnje Gudurice, kao i drugih sela u okruženju. Od njega smo dobili preporuku da probamo odlično crveno manastirsko vino, a posle kako nam volja. I bi volja većine posetilaca da ponese buteljku božanskog nektara kući, pa kada je isprazni da ima povod više da u Središte po novu dođe.