Kosovska Mitrovica iz sredine šezdesetih godina bila je grad prepun omladine koja je još u zanosnom poletu prvih godina po oslobađanju zemlje. Postojala su dva velika srednjoškolska centra, viša gimnazija s desne strane Ibra i tehnička škola s leve, sa svojim internatima. Tu, blizu bolnice, bila je i srednja medicinska škola, a više učilišta za razne zanate rasuta su po čitavom gradu.

Grad bi posebno oživeo uveče. Tada bi se sva njegova mladež uparadila na dugačkom korzou, od reke Ljušte do mosta na Ibru. I onda, sve ukrug. Kretala se razdragana mladost do kasnih večernjih sati.

Sloga među omladinom

U internatu su boravila deca i omladina iz susednih varošica i sela. Najčešće su godinama bili zajedno, pa su se lepo slagali. Gotovo da nikada nije bilo svađa ili, nedajbože, kakvih tuča.

Tada veliki industrijski grad živeo je, još pre rata, nekim posebnim životom. Ugnezdio se na krajnjem severu prostranog kosovskog polja.

Englezi su, izgleda, dobro znali i gde će locirati topionicu i izgraditi radničku koloniju zajedno s teniskim terenom i plivačkim bazenom. Potom će rudnik Trepča, onaj u Starom trgu, postati naš najveći izvor olova i još sijaset teških metala, pa i srebra i zlata. To rudno bogatstvo je, na neki način, opredeljivalo sveukupan život grada.

Topionica u Zvečanu kroz svoj dimnjak, visok osamdesetak metara, neprekidno je izbacivala oblake gustog i teškog dima koji su natkrivali grad. Od te topionice i njenog olova živeo je taj grad. I ne samo grad, nego dobrim delom i čitava država, ova nova kao što je živela i ona stara, kraljevina tri udružena naroda.

Kosovska Mitrovica nikada nije bila palanka. Čak ni pre dolaska Engleza koji su pokrenuli industriju olova i njegovu preradu. Grad se intenzivno razvijao, a s njim i duh građanske sredine, još od vremena pre Drugog svetskog rata, a naročito po njegovom završetku.

Grad je okružen manjim varošicama. Neke od njih podsećaju na prave srpske palanke. Ipak, više su kosovske, nekako posebnije u svom nastajanju i načinu življenja. I još po nečem drugom, skrivenom, neprepoznatljivom, ali autentičnom. To je, u stvari, svojevrsna osobenost svake od tih mnogih varošica, odnosno sreskih mesta, nekadašnjih centara srezova. Možda je i struktura stanovništva, autohtonog po poreklu, doseljeničko ili mešano, različito po veri i jeziku, bitna za procenu ove specifičnosti.

Izdvaja se manja varošica Srbica, sresko mesto poznate Drenice. Srbica je nekako umetnuta između, bliže Kosovske Mitrovice i dva puta udaljenija od Peći, većih gradova na Kosovu i Metohiji. Sasvim blizu Srbice je istorijski poznat manastir Devič.

Zbog strukture stanovništva i veoma kratke istorije od osnivanja, Srbica se ne bi mogla nazvati palankom. Čisto doseljeničko mesto, osnovano sredinom tridesetih godina dvadesetog veka, s infrastrukturom tipičnom za varošicu. Pripremljeno da prihvati doseljenike iz Crne Gore, Hercegovine i drugih pasivnih krajeva novoosnovane kraljevine. Imalo je zgradu sreskih nadleštva, žandarmeriju sa zatvorom, poštu, osnovnu školu, manji hotel s restoranom. Varošica je imala kaldrmisane ulice, pedesetak istovetnih kuća.

Posle Drugog svetskog rata izgrađeni su novi dom kulture (zadružni dom, kakvi su se pravili po svim većim mestima), nova zgrada za sreska nadleštva, banka, zgrada za opštinski komitet Komunističke partije, zgrada za narodnu miliciju, sud i Oznu...

Drenica je poznata visoravan, ispod planine Čičavice, koja razdvaja Kosovo Polje od Metohije. U tom prostoru, do početka metohijske ravnice, umetnuta je drenička visoravan, sva valovita i šumovita, idealna za stočarstvo i zemljoradnju. Poznata je kao srednjovekovni posed Vuka Brankovića. U novije vreme, naročito posle balkanskih ratova, bila je leglo kačaka (odmetnika protiv nove vlasti). Vojska i žandarmerija smirile su kačačko odmetništvo. Desetine novoosnovanih sela naselile su porodice iz svih krajeva kraljevine. Nacionalna sela bila su potpuno čista, doseljeničko ili starosedelačko srpsko, a potpuno odvojena sela bila su naseljena Šiptarima.

Tokom Drugog svetskog rata Drenicu su napustili svi doseljenici pod pritiskom i nasiljem većinske šiptarske populacije. Veliki broj doseljenika je zločinački ubijen u svojim kućama i na svojim imanjima. Tokom rata gotovo svi odrasli Šiptari su se stavili na stranu fašističkih okupatora.

Balistička pobuna

Nemci su podelili Kosovo i Metohiju na deo koji je pripadao italijanskoj vlasti i deo koji su zadržali sami.

Po oslobođenju od fašističke okupacije Arnauti, koje će se kasnije zvati Šiptari, a potom Albanci, podigli su poznatu balističku pobunu. Centar pobune bila je Drenica. Jedinice NOV vrlo brzo su ugušile pobunu i većinu vođa pohvatali i kaznili.

Danas, u nasilno otcepljenom Kosovu i Metohiji od Srbije te vođe pobune, proglašavaju herojima i podižu im spomenike.

 Dr Dušan Popovac

 Naučni radnik, rodom s KiM