Viš" Srbije po nebu vedrome

Za „Politiku pišu: prof. dr Suzana Rajić, doc. dr Uroš Šešum, doc. dr Aleksandar M. Savić

Na poziv Severnog carstva, u čijoj je vojsci bilo dosta Srba i koje je tradicionalno, vekovima ratovalo protiv Osmanskog carstva i uz pomoć srpskih pobunjenika zauzimalo deo po deo njegove teritorije, da ponovo dignu oružje na Turke u korist habzburškog vladara brojni Srbi su se odazvali. Od Drine do Timoka do Studenice i Aleksinca kao frajkori, dobrovoljački habzburški odredi, ili kao ustanici, odmetnuti Srbi zapravo su na sebe preuzeli ratovanje, nesvesni da sila koja ih je pozvala nema dovoljno silnu i brojnu vojsku za značajnije operacije. Ona se nadala u pomoć Srba koji su se digli sa nadom u njenu pomoć. Svest da je ovo ratovanje bio sukob Srba i Turaka, a manje Habzburškog i Osmanskog carstva ovekovečena je u narodnom terminisanju rata – Kočina krajina. Ratovanje je ime ponelo po najznačajnijem ustaničkom vođi Koči Anđelkoviću i nazvano krajinom, jer se „krajinilo”, ratovalo na granicama, krajevima, dva Carstva. Primorani da se oslone na sopstvenu snagu Srbi su okončanjem rat Svištevskim mirom 1791. stekli samopouzdanje, dosta veterana sa vojnim iskustvom i izvestan broj ratnih viših i nižih starešina, koji su se po ratu istakli kao prvaci uz knezove, trgovce i sveštenike.                     

Savremenici ipak nisu videli mnogo koristi od ratovanja, zemlja je bila pregažena, opustošena masovnim iseljavanjem preko Save i Dunava, a pouzdanje u ćesara, habzburškog vladara, kao izbavitelja zamenjeno je razočarenjem. U julu 1804. srpske ustaničke starešine u pismu bačkom vladici Jovanu Jovanoviću slikovito su opisivale srpsko ratovanje i stradanje zbog izostanka jačih habzburških trupa, zaključivši da: „Bjednosti i nesreće koje je trajvšej vojni i pre i poslje zaključenija mir kroz obmanu njemačku rod naš trpio nije moguće opisati.” Sultan reformator Selim III nakon mira se postarao da se u ratom opustošenu i za odbranu granice važnu uvede zakonitost. Janičarima uzrocima nevolja srpskih podanika i značajnim uzročnicima pobune zabranjen je povratak u nju, što se moralo sprovesti silom. Pristalica sultanovih reformi Hadži Mustafa-paša Šinikoglu postao je beogradski vezir 1793. po želji Srba. Carstvo i Srbi želeli su red, mir i oporavak svog zavičaja i red na granici, ipak, janičari se nisu mirili sa proterivanjem koje im je odnelo prihode. Uključivanje srpskih starešina, knezova, u prikupljanje dažbina povratili su poverenje Srba spram vlasti, a red i zakonitost oživeli su trgovinu, nužnu za odbranu postradale teritorije. Verska prava ponovo su poštovana i počela je obnova u ratu postradalih pravoslavnih hramova. Svikli na maćehinski odnos predstavnika vlasti, Srbi su ovog pašu nazivali docnije srpskom majkom i srpskim ocem, a njegovo vreme „Mustaj-pašin vakat”. Zbog nesreća koje su mu sledile potom percipirali su ga kao neku vrstu zlatnog doba.

Janičari nisu mirovali i uz pomoć svog protažera, vidinskog odmetnika Pazvan-Oglua, pokušali su da se vojnim pohodom vrate u provinciju. Voljan da zaštiti svoje i interese Carstva, a bez novca i vojske, Mustaj-paša pribegao je formiranju srpskih odreda u odbrani od janičara. Stvorena je srpska narodna vojska, sa srpskim starešinama, koja je uz paši i sultanu odane Turke ratovala protiv odmetnika. Međutim, Napoleonova invazija na Egipat 1798. učinila je janičare neophodnim, te im je 1799. dozvoljen povratak u pašaluk. Pretvarajući se da će poštovati poredak, čekali su i iskoristili zgodnu priliku, učinili pašu svojim taocem, a zatim ga 1801. lišili života. Četiri dahije, Aganlija, Mehmed Fočić-aga, Kučuk Alija i Mula Jusuf ubistvom vezira odmetnuli su se od Carstva, uzurpirali vlast u provinciji i u nju pozvali sve siromašne i borbene janičare da im pomognu da je stave i drže pod kontrolom na račun potčinjenih Srba.

Jednodecenijski dašak slobode i ljudskog dostojanstva koje su uživali Srbi zamenio je teror. Strahujući od intervencije trenutno nemoćnih centralnih vlasti i znajući da su paši davali pomoć u odbijanju njihovih upada, dahije i janičari premrežili su srpska sela svojim posadama. Intenzivnije nego pre rata 1788, janičari su prodrli u svaki segment društvenog života Srba, ugrozivši najsitnije čestice zajednice, selo i dom. Gotovo svako selo moralo je o svom trošku izgraditi han, građevinu u kojoj je živeo subaša, zastupnik čitluk-sahibije. Sa nekoliko naoružanih ljudi, iz hana kao tvrdinje, subaše, do tada siromasi, plaćenici ili odmetnici postali su gospodari života i smrti i zakon za žitelje sela u kome su živeli. Lišeni stega i zazora subaše, kabadahije i dahijski muteselimi raspolagali su devojkama i ženama kako su želeli, te čak zaveli i pravo prve bračne noći. Malo šta osim golog života i straha da i njega ne izgube ostao je potčinjenim Srbima.                             

Paralisani strahom i ubeđeni da je bilo kakav pobunjenički pokret moguć u situaciji u kojoj se gotovo svako selo nalazilo pod kontrolom naoružanih četa, a užasnuti mogućnošću novih stradanja, skapavanja u zbegovima, robljenja i opustošenja kao 1788–1791. većina naroda pretpostavljala je trajanje životu. Generacijski život u društvu koje se zasnivalo na propisima po kojima su inoverni podanici u svakom smislu potčinjeni oblikovao je pogled na svet. Napad na Turčina, makar on bio i uzurpator, mogli su da zamisle samo retki. Osim ovakvih predrasuda oslobođenih bivših pripadnika narodne vojske i frajkora retko ko je i pomišljao da bez ulaska strane ili carske vojske sme podići glas, a kamo li oružje na gospodara. Nekoliko smelih prvaka počeli su ipak još 1803. da rade na planiranju pokreta protiv dahija. Među njim i Karađorđe.

Pomoć od Austrije ni od sultana nije bilo na vidiku, pa su neobične prirodne pojave u kontekstu užasnutosti budile nadu Srba u nebesku pomoć. Rusija, Austrija i sultan bili su toliko daleko, da je i nebo izgledalo manje visoko. Tumačeći prirodne pojave pozivom svetitelja Srbima na oružje epski ideolog Srpske revolucije opis svake od njih završava stihom „Al se Srbi dići nesmedoše”... Dakle, nada u Božju pomoć i gatanje nebeskih prilika kao poziv na bunt nije bio dovoljan – strah od Turaka bio je jači i od nebeske sankcije. Duhovi smelijih ipak su se uznemirili i pokret je počeo da se sprema, što nije ostalo nepoznato dahijama. Ubeđeni da straha manjka, posegli su za likvidacijom onih koji su mogli da povedu i oslobode duh naroda. Likvidacija istaknutih Srba, upamćena kao seča knezova, otpočela 4. februara 1804, bio je zapravo poslednji čin njihove strahovlade. Prva poznata osvetnička puška pukla je u selu Zeokama iz ruke Nikole Stanojevića, koji je zapucao na Turčina koji je sekao glavu njegovog ubijenog strica kneza Stanoja. Braneći goli život otpor su pružali i drugi. Karađorđe, bivši frajkor, hajduk, starešina jednog od odred narodne vojske uspeo je da se odbrani, njegov i otpor drugih bio je reakcija na seču i instinktivna odbrana egzistencije. Dahijska greška bila je nepovratna. Žrtvujući pre seče ljudsko dostojanstvo egzistencijalnom strahu, u novim okolnostima, pred mogućnošću da bez krivice izgube glavu došlo je do očajnog egzistencijalnog otpora. Niko nije znao da li se nalazi na spisku za likvidaciju pa su čete smelih dopunile i čete prestrašenih očajnika u još ogolelim gorama. Vođa, koji je ubrzo iskrsao kanalisao je potom borbu za goli život u borbu za lično dostojanstvo i slobodu i nacionalno oslobođenje.