Pet ognjišta za jedan ljudski vek

Publicista Miloš Meljanac je više od deset godina istraživao i prikupljao materijal o seobama kolonista iz Dalmacije između dva svetska rata. Tako je nastala monografija „Pet ognjišta dalmatinskih kolonista”.

Po oceni istoričara to je izuzetno značajan poduhvat za domaću istoriografiju koji donosi i neka nova, do sada nepoznata ili tek uzgred spomenuta saznanja. Jedno od najvažnijih zasluga autora što je detaljno i precizno progovorio o naseljavanju današnje Severne Makedonije Srbima iz Severne Dalmacije, Bosne, Like, Korduna....

Do sada se spominjala jedino kolonizacija Kosova i Metohije pretežno stanovnicima Crne Gore i Hercegovine, a u monografiji se govori i o 35.000 mahom Krajišnika, koji su naselili prostore na jugu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca od 1922. do 1925. godine.

 Priča o dalmatinskim kolonistima

–Od ideje o ostavljanju pisanog traga o dalmatinskim kolonistima, pa sve do štampanja knjige uzdao sam se samo „u se i u svoje kljuse”. Važnost teme koju obrađujem prepoznao je dr Vladan Ž. Jovanović iz Instituta za noviju istoriju Srbije, koji je doktorirao na temi Vardarske banovine i svesrdno mi pomogao. Knjiga ima više od 200 do sada neobjavljenih fotografija i arhivskih dokumenata – ističe naš sagovornik.

Meljanac je do odlaska na studije živeo u Sutjesci kod Zrenjanina, selu u kojem je živeo najveći broj dalmatinskih naseljenika i njihovog potomstva, a oni su pre toga niz godina proveli u Makedoniji, u okolini Prilepa. Zapisivao je priče starijih ljudi s prela, posebno iz familije Meljanac, išao po kućama i intervjuisao vremešne seljane, prikupljao fotografije i dokumenta iz porodičnih kolekcija. Od svojih meštana dobijao je putokaze ka drugim Dalmatincima, pa s kamerom krstario po vojvođanskim i šumadijskim selima i gradovima i obogaćivao bazu podataka.

Morao se osloniti na arhivsku građu. Tako je u Arhivu Jugoslavije u Beogradu proveo nekoliko meseci, jedan dan u Državnom arhivu Makedonije u Skoplju, gde nije bilo vrednije građe i četiri-pet dana u odeljenju u Prilepu. A na makedonskom prostoru veliku pomoć pružili su mu preostali malobrojni potomci dalmatinskih naseljenika.

Međuratna agrarna reforma i kolonizacija jedna je od tema koja se gotovo uopšte nije izučavala i istraživala u novijoj srpskoj i jugoslovenskoj istoriografiji. Naseljavanje dalmatinskog stanovništva iz Vrličke krajine i Bukovice u Prilepsko polje odvijalo se od 1922. (najveći talas do 1925) i sa smanjenim intenzitetom trajalo je do 1937/1838. godine. Kolonisti su (namerno od strane lokalne vlasti) bačeni na najniže kote u Prilepskom polju – podvodnom terenu gde su podizali naselja (Aleksandrovo, Karađorđevo, Petrovo, Novo Lagovo i Miloševo), izoravali vekovima neobrađivane pašnjake i močvarne ritove, pravili sisteme kanala za odvodnjavanje viška vode i dr.

Državna pomoć bila je nedovoljna da naseljenici „stanu na svoje noge”. Dve decenije, koliko su Dalmatinci proveli u Makedoniji, mogao bi da se za sve da izraz da su stalno bili u „ fazi podizanja” kako kuća, tako i pomoćnih prostorija, stvaranja stočnog fonda, nabavci poljoprivrednog inventara.

Posle peticije nezadovoljnih Dalmatinaca koje su masovno kosile razne bolesti, naročito decu, kolonije su preseljene na pogodnije lokacije.

– To je bilo njihovo treće po redu ognjište za samo nekoliko godina –  navodi Meljanac. Zatim nastavlja: – Taman kada su postigli vidan ekonomski napredak i demografski bum i dopremili dosta građevinskog materijala za podizanje crkve u centru najvećeg naselja Aleksandrova, u jesen 1941. godine proterani su iz svojih kuća.

Novu, četvrtu životnu deonicu proveli su u izbeglištvu po selima na prostoru od Toplice, preko Zaplanja pa do Timočke Krajine, a peto prinudno ognjište usledilo je posle Drugog svetskog rata kada su preseljeni u Banat.

 U potrazi za boljim životom

– Iz banatskih sela većina potomaka se, u potrazi za boljim životom, zaputila ka srpskim gradovima, a neki su se obreli na prostoru od Amerike do Australije. Primera radi, od jedanaestoro dece moga deda Đure i baba Stane u Sutjesci je ostalo četvoro, troje je nastavilo život u Beogradu, po jedno u Kragujevcu, Zrenjaninu, Prilepu i Melburnu – kaže naš sagovornik.

Nije mu poznato, kako dodaje, da li postoji još neka knjiga u kojoj se obrađuje životni usud srpskog naroda zbog čestih prinudnih seljenja, ali je siguran da je pet ognjišta na različitim prostorima i u različitim državnim uređenjima previše za jednog poljoprivrednika – težaka kome treba kontinuitet da na jednom mestu uzdigne gazdinstvo.

Smiraj u ravnom Banatu

Meljanac je do sada objavio više knjiga. Prvu – „Prilepski kontrasti”, posvetio je srpskim seljacima – ratnicima oslobodiocima Maćedonije od Osmanske carevine, drugu „Miloševo –naseobina udovica” posvetio je senima nevinih Vrličana koje su kod Kruševa, 1942. godine masakrirali bugarski okupatori. Knjige prate i dokumentarci „Zasijaše grobovi solunaca”, „Drevni vaskršnji običaj” i „Dalmatinski smiraj u ravnom Banatu”.